Narcistische trekken bij hoogbegaafden

Als je jezelf herkent in de kenmerken van hoogbegaafdheid ~ uitzonderlijke begaafdheid, dan nodig ik je in deze blog graag uit om eens HEEL eerlijk naar jezelf te kijken. Diepe, rauwe introspectie. We gaan eens duiken tot in de diepste diepte van onze schaduwkant. Als we naar het licht willen, is er geen andere optie dan diep naar onze schaduwkanten te kijken.

Soorten narcisme

De laatste jaren wordt er steeds meer bekend omtrent dynamieken van narcisme. Zo wordt er steeds meer geschreven over verschillende vormen van narcisme. Zo spreekt men bijvoorbeeld van openlijk narcisme (in het Engels 'overt') en van verdoken narcisme (in het Engels 'passive aggressive'). Bij openlijk narcisme denken we aan de persoon die overduidelijk erg zelfingenomen is. Je zou dit de extraverte variant kunnen noemen. Bij verdoken narcisme is er een meer manipulatieve, sneaky component, eerder introvert. Voor deze laatste variant is er een bepaalde vorm van intelligentie nodig.

Verder is er in mijn beleving een verschil tussen ongezond narcisme en toxisch narcisme. Hét grote verschil is dat de persoon met toxisch narcisme niet in staat is om aan zelfreflectie te doen.

Narcisme bij de ander en onszelf

De laatste jaren rijzen de narcisme coaches als paddestoelen uit de grond, vooral in de US. Mensen die toxisch narcistisch gedrag vertonen, kunnen erg manipulatief zijn en kunnen voor veel verwarring en leed zorgen bij de ander. In die optiek kan ik alleen maar ondersteunen dat er steeds meer bewustwording komt omtrent toxisch narcistische dynamieken.

Naar mijn mening wordt er echter té weinig gesproken over ongezonde narcistische kenmerken bij ieder van ons. We leven in een maatschappij waar er veel narcisme heerst. Wanneer we zijn opgegroeid in een dysfunctionele omgeving - en laat ons wel wezen onze huidige Westerse maatschappij is al dysfunctioneel op zichzelf - dan is de kans reëel dat we kenmerken van narcisme vertonen.

Het kan dan ook erg de moeite lonen om deze kant bij onszelf te durven aanzien. Aanzien ~ ons ervan bewust worden zodat we het kunnen helen. Want 1 ding is zeker : we vallen als volwassenen enkel 'ten prooi' aan toxisch narcistisch misbruik als we zelf nog ongeheelde wondes vertonen. Zodra deze wondes steeds meer geheeld zijn, gaan we toxisch narcistisch gedrag bij de ander veel sneller bespeuren én gezonde grenzen stellen.

Komt narcisme vaak voor?

Zoals ik hierboven al schreef: ja, narcisme komt heel veel voor binnen onze Westerse maatschappij zowel openlijk als verdoken, zowel ongezond als toxisch. Studies zijn het er niet altijd over eens of iemand geboren wordt met narcistische kenmerken ('nature') of dat deze aangeleerd/aangemeten worden door bijvoorbeeld opvoeding, de maatschappij ('nurture').

In mijn optiek wordt een baby'tje niet geboren met toxisch narcistische kenmerken. Wat volgens mij wel kan, is dat al vanaf de geboorte bepaald is of een baby'tje meer kans heeft om op latere leeftijd ongezonde narcistische kenmerken te gaan vertonen. Een combinatie van opgroeien en persoonlijkheid. 

Mogelijke oorzaken van narcistische kenmerken bij hoogbegaafde volwassenen

In mijn begeleidingen merk ik overduidelijk dat hoogbegaafde volwassenen die dysfunctioneel zijn opgegroeid vrijwel altijd kenmerken van ongezond narcistisch gedrag vertonen. Ik schrijf hier 'ongezond' narcistisch. Ik ben tot op heden nog niemand in begeleiding tegengekomen die 'toxisch' narcistisch gedrag vertoonde. Logisch ook. Iemand die toxisch narcistisch gedrag vertoont, gaat zelden begeleiding volgen. Tenzij gedwongen, maar zo'n mensen begeleid ik niet. Ik kies ervoor om enkel mensen te begeleiden die zelf het heft in handen willen nemen, die zelf de beslissing nemen om op zoek te gaan naar een meer vervullend leven. 

Het is begrijpelijk dat hoogbegaafden die dysfunctioneel zijn opgegroeid deze kenmerken vertonen. Narcistisch gedrag komt voort uit een diep, vaak existentieel, gevoel van onzekerheid, van leegte. Als je dysfunctioneel bent opgegroeid, als je ouders niet of onvoldoende emotioneel beschikbaar waren voor jou, dan is de kans groot dat je onveilig gehecht bent. Onveilige hechting kan een diep gevoel van 'ik doe er niet toe', 'ik word niet graag gezien' met zich meebrengen.

Door het extreem gevoelige zenuwstelsel van hoogbegaafden komen gevoelens extra sterk binnen. Het lijkt alsof wij traumatische ervaringen ~ traumatisch opgroeien extra sterk opnemen. Datzelfde geldt overigens voor hoogsensitieve personen.

Het gevolg kan zijn dat we ons zo ontzettend miskend voelen dat we - op zijn zachtst gezegd - ongepast gedrag gaan vertonen. We hebben de neiging om de anderen en de maatschappij de schuld van alles te geven. We voelen ons comfortabel in de slachtoffer- of de aanklagersrol (cfr dramadriehoek). 

Onbegrip vanuit de maatschappij en misdiagnosticering

Datzelfde gebeurt door extreem onbegrip vanuit onze maatschappij én door misdiagnosticering. Onze maatschappij wordt geregeerd vanuit 'normaal' en 'abnormaal'. Bij 'abnormaal' wordt er naar de DSM gegrepen en gekeken aan welke 'stoornis' je leidt. Als hoogbegaafde vertonen we in de ogen van neurotypicals 'abnormaal' gedrag. Als wij vervolgens in de hulpverlening terecht komen bij een DSM-believer die geen kennis heeft van hoogbegaafdheid hebben we het vlaggen (dit is een Vlaamse uitdrukking. Voor de Nederlanders onder jullie: 'het vlaggen hebben' betekent hetzelfde als 'dan zijn we de klos'). De vaak nietsvermoedende hulpverlener geeft ons een 'verkeerd' DSM-etiket waardoor we ons nog slechter en nog meer miskend gaan voelen. 

Narcisme bij hoogbegaafdheid - narcisme bij hoogbegaafden - Social Balance

Pleasegedrag en rebellie zijn niet voedend voor onze ziel

Dysfunctioneel opgroeien kan ontzettend pijnlijk zijn. In een ideale wereld zou ieder kindje veilig gehecht zijn, uit een warm nest komen én volledig geaccepteerd worden in zijn of haar 'Zijn'. De realiteit is helaas vaak anders.

Als hoogbegaafde weten we als geen ander dat er een ander wereldbeeld mogelijk is. Dat het wél anders kan. Gevolg kan zijn dat we gaan rebelleren, dat we ons gaan verzetten. We begrijpen er immers niks meer van. We gaan in de weerstand.

Een andere optie is dat we pleasegedrag gaan vertonen. Of we nu gaan pleasen of overdreven weerstand gaan bieden, beide mechanismes zijn niet voedend voor onze ziel. Bij pleasen geven we een stukje van onze ziel weg aan de ander. Bij rebelleren bestaat de kans dat we ons gaan vereenzelvigen met onze rebellenstatus waardoor een gevoel van afscheiding bestaat, wat dan weer tot existentiële depressies kan leiden. Ook niet bepaald voedend voor onze ziel. Een existentiële depressie vertoont vele gelijkenissen met een 'dark night of the soul' zoals dat in spirituele kringen wordt genoemd.

Pleasen kan ook een vorm van narcisme zijn

Vaak wordt bij narcistisch gedrag gedacht aan 'aanvallend' gedrag, de extraverte vorm. Iemand die echter extreem pleasegedrag vertoont, vertoont in zekere zin ook een (milde) vorm van narcisme. Iemand is zich vaak pleasegedrag gaan aanmeten omdat hij/zij zich onzeker voelt. Pleasen kan voor een gevoel van eigenwaarde zorgen. 'Als ik alles voor jou doe, zie jij mij graag'. Een ongezonde dynamiek is dat. 

Zelf-introspectie bij hoogbegaafden

Tijd om nu eens iets positief te benadrukken. Het is niet allemaal kommer en kwel hé.
Als cognitief hoogbegaafde volwassenen hebben we een grote troef: ons vermogen om te analyseren. Net zoals we de hele wereld analyseren, hebben we ook vaak de neiging om onszelf te analyseren. Die zelf-analyse is onze kracht. Door die zelf-analyse kunnen we ongezond narcistisch gedrag bij onszelf herkennen zodat we het kunnen keren. Als dat geen mooie troef is.

Het vraagt moed

Eerlijk is eerlijk, het kost moeite om toe te geven van jezelf dat je narcistische kenmerken vertoont. Ik heb daar zelf ook moeite mee gehad. En soms nog steeds. Tot voor kort had ik het overigens niet in de gaten. Mijn ogen zijn opengegaan toen mijn moeder vorig jaar (in 2019) tegen mij zei 'jij hebt mij heel vaak een minderwaardigheidsgevoel gegeven' en 'je vertoont narcistisch gedrag'. Eerst was ik immens kwaad toen ze dat zei. Hoe haalde ze het in haar hoofd om zoiets te zeggen? In mijn ogen was zij de narcist, niet ik. 

Tot ik heel diep naar mijn schaduwkant ging kijken. Heel diep. Mijn moeder had ergens een punt. Gezien alle (extreem) dysfunctionele dynamieken binnen ons gezin is het overigens niet verwonderlijk dat onze gezinsleden ongezonde kenmerken van narcisme vertoonden. Alles liep daar zo ontzettend scheef (incest, alcoholverslaving, emotioneel misbruik). Het zou eerder verwonderlijk zijn, moest iedereen in ons gezin volledig gezond gedrag vertoond hebben.

Dit gezegd zijnde: we zijn nooit verantwoordelijk voor wat er met ons gebeurd is, wel hoe we ermee omgaan. Dat geldt dus ook voor mensen die (ontzettend) dysfunctioneel zijn opgegroeid, inclusief mezelf.

Hoe kan je mild narcistisch gedrag ~ ongeheeld trauma bij jezelf herkennen?

Onderstaand heb ik een poging gewaagd om een opsomming te maken van kenmerken die kunnen wijzen op ongezond narcistisch gedrag bij hoogbegaafden. Allicht is deze opsomming van kenmerken/gedragingen niet volledig of 'heilig makend'. Er is nog maar heel weinig - misschien zelfs geen - onderzoek gedaan naar narcisme bij hoogbegaafde volwassenen die dysfuctioneel zijn opgegroeid.

Ik zou je dan ook willen uitnodigen om dit lijstje/deze kenmerken te overlopen als een hulpmiddel om aan diepe zelfreflectie te doen 💚 Het is overigens een lijst die duidt op een vorm van narcisme die geheeld kan worden. Absoluut. Op voorwaarde dat er voldoende bereidheid is om deze ongezonde dynamieken te keren. Dat vraagt veel moed en veel introspectie. Als je je herkent in hoogbegaafdheid ben je allicht een moedig persoon. Durf je nu ook de introspectie aan?

Het uur van de waarheid ~ zelf-analyse

Hier gaan we dan. De boodschap is om écht eerlijk te zijn naar jezelf toe: 

  1. ik kan me arrogant gedragen ~ 'zie je wel dat ik gelijk had?'
  2. niemand begrijpt mij ~ waarom doen de anderen geen moeite om mij te begrijpen?
  3. ik geef anderen de schuld voor mijn gevoel van miskenning
  4. ik heb de neiging anderen te verwijten/misprijzen voor hun 'onkunde'
  5. onder het mom van 'strategie' kan ik mij manipulatief gedragen
  6. ik heb de neiging om anderen uit te lachen
  7. ik kan heel slecht kritiek verdragen
  8. ik vind meestal dat ik gelijk heb
  9. ik kan mij extreem gekwetst voelen door de ander ~ 'hoe durft hij/zij?'
  10. vele likes/volgers op social media geven mij een goed gevoel
  11. ik kick erop dat iemand mij prijst voor mijn 'helpersgedrag'
  12. ik kick erop dat iemand mij prijst voor mijn kennis
  13. ik vertel wel eens 'leugentjes om bestwil'
  14. het lijkt wel of ik omringd ben door narcisten
  15. ze hebben mij al eens narcistisch genoemd - 'wat denkt die wel?'
  16. ik ben extreem perfectionistisch en/of vertoon manische controledrang
  17. ik geniet ervan om mij op te stellen als Mr of Mrs Charming
  18. ik ben zelf vatbaar voor charme-offensieven

Ik ben benieuwd hoeveel jij scoort. Weet dat er sowieso geen 'slechte score' is. Bovendien kan het de moeite lonen om dit lijstje op verschillende momenten te overlopen. Vaak is het aanvinken van zo'n lijstje een momentopname. Dat is overigens ook de reden dat ik geen fan ben van IQ-testen. Dat zijn momentopnames.

Vooraleer ik met traumaheling aan de slag ging, scoorde ik 18 op 18. Yep, the high score. Intussen zit ik op 5 op 18. Al veel geheeld dus, maar ook nog een stukje te gaan. Perfectie is een illusie, dus ik ben al tevreden met deze vooruitgang. Dat neemt echter niet weg dat ik mezelf blijf uitdagen om net nog wat meer traumawondes te helen. Dat is in mijn optiek een levenslang proces.

Hoe ga je verder als je een hoge score hebt behaald?

Als we ons bewust zijn van ons eigen al dan niet onwenselijk gedrag, is het aan ieder van ons om te bepalen of we verantwoordelijkheid voor eigen gedrag gaan opnemen of niet. Die keuze is volledig aan ons. 

Zoals steeds beginnen helingsprocessen met bewustwording. Dus: als je voor jezelf kan toegeven dat je score best wel hoog is, heb je sowieso alweer een stapje verder gezet in heling 💚 Je hebt in elk geval veel moed getoond.

Wees nu vooral mild voor jezelf, maar durf gelijk ook toe te geven dat er nog werk aan de traumahelingswinkel is.

Ik geloof heel sterk in de zelfhelende kracht van ieder van ons. Tegelijk ervaar ik ook hoe helend het kan zijn om af te stemmen met een gelijkgestemde. Als je graag een keertje langskomt voor een gesprek, ben je welkom. Mijn deur staat voor je open.

Together we can do this 🍀
~ Inge 

Meer info omtrent gesprekken samen